No student devices needed. Know more
30 questions
Мектепте оқып жүрген кезім еді. Сыныптас болған баланы сабақтан шығып үйге кетіп бара жатқанымда көрдім. Есімі Роберт еді. Барлық кітаптарын және рюкзагын арқалап үй жаққа кетіп бара жатты. Сол кезде кітаптарын сыныпта тастамай, үйге арқалағанына қарағанда басын көтермей сабақ оқитындардан болар деп ойлағаным есімде. Өзімді көрші аула балаларымен ертең ойнатылатын футбол матчынан басқа ешнәрсе қызықтырмайтын. Бір кезде бір топ майда балалар жүгіріп өтіп, Робертті қағып жіберді де, Роберт бір жаққа құлап, кітаптары басқа жаққа шашылып қалды. Көзіндегі көзілдірік те түсіп кетті. Роберт басын көтергенде көздерінен үлкен бір мұң көрдім. Қасына жүгіріп барып, кітаптарын жинастыруға көмектестім. Роберттің көздеріндегі көз жасын көргенде, қолдау ретінде «Сол жүгірмектерді қойшы. Оған бола ренжігенің не?!» – дедім. Осы кезде Роберт «Рақмет» деді де, маған қарап күлімдеді. Кітаптарды жинап болып, қайда тұратынын сұрадым. Көрші болып шықтық. «Ертеңгі футбол ойынына келе аласың ба?» деп сұрадым, келісті. Ертеңіне футболға келді. Жалғыз мен емес, балалардың бәрі оны ұнатып, бауыр басып қалды. Енді жиналған сайын оны да іздеп шақыратын болдық.
Мектеп бітіргенге дейін екеуіміз бір-бірімізге ең жақын дос болдық. Кейін ол Нью- Йорктегі университетке, мен Техастағы университетке түсіп кеттік. Мыңдаған километр қашықтықта болсақ та, достығымыз университет жылдары да жалғасын тапты. Роберт университеттің ең үздік студенті болғаны үшін, университет әкімшілігі оған университетті бітіру салтанатында сөз сөйлеуді ұсынды. Сол күні Роберт студенттер мен ата-аналар жиналған салтанатты кеште былай деді: «Университетті бітіру күні – осы күнге дейін алдымыздан шыққан мың түрлі қиыншылықтарды жеңуімізге қолғабыс көрсеткен жақындарымызға алғысымызды білдіру күні десем болады. Ата-аналарымызға, ұстаздарымызға және ең бастысы достарымызға! Достықтың маңыздылығын түсіндіретін бір әңгіме айтып берейін…» Досым танысқан күнімізді баяндай бастаған кезде, қасымдағылардың жүздеріне таңдана қарадым. Роберттің сөзінен кездескен күннің ертеңіне ол өз–өзіне қол жұмсауды жоспарлағанын білдім. Кейін анасы мектептен заттарын алуға барған кезде, ауыр кітаптарды көтермесін деп, сол күні барлық кітаптарын жинастырып, үйге апарғанын айтты. Сөзін бітіріп Роберт маған қарады да «Рақмет саған, досым! Досым, екеуіміз кездескен күні мені қазір айтуға да батылым бармайтын іс жасаудан құтқардың!» – деді. Университеттің ең үздік студенті, барша жағынан ұнамды жас жігіт өмірінің ең қиын кезеңін түсіндіріп тұрған кезде, бәрі үндемей тыңдады. Ата- анасы маған үлкен алғыспен қарап, күлімсіреді. Мен болсам ол күннің Роберт үшін қаншалықты маңызды болғанын еш білмеп едім. Бір көзге маңызсыз көрінетін оқиғалардың күшіне немкұрайлы қарамау керектігін түсіндім. Кішкентай бір амалымыз бен кішкентай бір сөзіміз біреудің өміріне әсер ететінін түсіндім… жақсыға не жаманға!
Қорытынды бөлімде автор не айтқысы келді?
Достық тек қана бір-біріне көмектесумен бағаланады.
Көрген жақсылықты үнемі айтып отыру керек.
Істеген жақсылығыңның қайтарымын өтеу керек.
Бір-бірінің қадірін түсіну үшін уақыт керек.
Мектепте оқып жүрген кезім еді. Сыныптас болған баланы сабақтан шығып үйге кетіп бара жатқанымда көрдім. Есімі Роберт еді. Барлық кітаптарын және рюкзагын арқалап үй жаққа кетіп бара жатты. Сол кезде кітаптарын сыныпта тастамай, үйге арқалағанына қарағанда басын көтермей сабақ оқитындардан болар деп ойлағаным есімде. Өзімді көрші аула балаларымен ертең ойнатылатын футбол матчынан басқа ешнәрсе қызықтырмайтын. Бір кезде бір топ майда балалар жүгіріп өтіп, Робертті қағып жіберді де, Роберт бір жаққа құлап, кітаптары басқа жаққа шашылып қалды. Көзіндегі көзілдірік те түсіп кетті. Роберт басын көтергенде көздерінен үлкен бір мұң көрдім. Қасына жүгіріп барып, кітаптарын жинастыруға көмектестім. Роберттің көздеріндегі көз жасын көргенде, қолдау ретінде «Сол жүгірмектерді қойшы. Оған бола ренжігенің не?!» – дедім. Осы кезде Роберт «Рақмет» деді де, маған қарап күлімдеді. Кітаптарды жинап болып, қайда тұратынын сұрадым. Көрші болып шықтық. «Ертеңгі футбол ойынына келе аласың ба?» деп сұрадым, келісті. Ертеңіне футболға келді. Жалғыз мен емес, балалардың бәрі оны ұнатып, бауыр басып қалды. Енді жиналған сайын оны да іздеп шақыратын болдық.
Мектеп бітіргенге дейін екеуіміз бір-бірімізге ең жақын дос болдық. Кейін ол Нью- Йорктегі университетке, мен Техастағы университетке түсіп кеттік. Мыңдаған километр қашықтықта болсақ та, достығымыз университет жылдары да жалғасын тапты. Роберт университеттің ең үздік студенті болғаны үшін, университет әкімшілігі оған университетті бітіру салтанатында сөз сөйлеуді ұсынды. Сол күні Роберт студенттер мен ата-аналар жиналған салтанатты кеште былай деді: «Университетті бітіру күні – осы күнге дейін алдымыздан шыққан мың түрлі қиыншылықтарды жеңуімізге қолғабыс көрсеткен жақындарымызға алғысымызды білдіру күні десем болады. Ата-аналарымызға, ұстаздарымызға және ең бастысы достарымызға! Достықтың маңыздылығын түсіндіретін бір әңгіме айтып берейін…» Досым танысқан күнімізді баяндай бастаған кезде, қасымдағылардың жүздеріне таңдана қарадым. Роберттің сөзінен кездескен күннің ертеңіне ол өз–өзіне қол жұмсауды жоспарлағанын білдім. Кейін анасы мектептен заттарын алуға барған кезде, ауыр кітаптарды көтермесін деп, сол күні барлық кітаптарын жинастырып, үйге апарғанын айтты. Сөзін бітіріп Роберт маған қарады да «Рақмет саған, досым! Досым, екеуіміз кездескен күні мені қазір айтуға да батылым бармайтын іс жасаудан құтқардың!» – деді. Университеттің ең үздік студенті, барша жағынан ұнамды жас жігіт өмірінің ең қиын кезеңін түсіндіріп тұрған кезде, бәрі үндемей тыңдады. Ата- анасы маған үлкен алғыспен қарап, күлімсіреді. Мен болсам ол күннің Роберт үшін қаншалықты маңызды болғанын еш білмеп едім. Бір көзге маңызсыз көрінетін оқиғалардың күшіне немкұрайлы қарамау керектігін түсіндім. Кішкентай бір амалымыз бен кішкентай бір сөзіміз біреудің өміріне әсер ететінін түсіндім… жақсыға не жаманға!
Роберттің сөзі досына қандай ой салды деп ойлайсың?
Болмашы әркеттің өзі адамға үлкен мүмкіндік сыйлайды.
Өмірде қайырымды достар азайып бара жатыр.
Жақсы оқитын адамның досы көп болады.
Досыңның істеген жақсылығына ризашылық білдіру қажет.
Мектепте оқып жүрген кезім еді. Сыныптас болған баланы сабақтан шығып үйге кетіп бара жатқанымда көрдім. Есімі Роберт еді. Барлық кітаптарын және рюкзагын арқалап үй жаққа кетіп бара жатты. Сол кезде кітаптарын сыныпта тастамай, үйге арқалағанына қарағанда басын көтермей сабақ оқитындардан болар деп ойлағаным есімде. Өзімді көрші аула балаларымен ертең ойнатылатын футбол матчынан басқа ешнәрсе қызықтырмайтын. Бір кезде бір топ майда балалар жүгіріп өтіп, Робертті қағып жіберді де, Роберт бір жаққа құлап, кітаптары басқа жаққа шашылып қалды. Көзіндегі көзілдірік те түсіп кетті. Роберт басын көтергенде көздерінен үлкен бір мұң көрдім. Қасына жүгіріп барып, кітаптарын жинастыруға көмектестім. Роберттің көздеріндегі көз жасын көргенде, қолдау ретінде «Сол жүгірмектерді қойшы. Оған бола ренжігенің не?!» – дедім. Осы кезде Роберт «Рақмет» деді де, маған қарап күлімдеді. Кітаптарды жинап болып, қайда тұратынын сұрадым. Көрші болып шықтық. «Ертеңгі футбол ойынына келе аласың ба?» деп сұрадым, келісті. Ертеңіне футболға келді. Жалғыз мен емес, балалардың бәрі оны ұнатып, бауыр басып қалды. Енді жиналған сайын оны да іздеп шақыратын болдық.
Мектеп бітіргенге дейін екеуіміз бір-бірімізге ең жақын дос болдық. Кейін ол Нью- Йорктегі университетке, мен Техастағы университетке түсіп кеттік. Мыңдаған километр қашықтықта болсақ та, достығымыз университет жылдары да жалғасын тапты. Роберт университеттің ең үздік студенті болғаны үшін, университет әкімшілігі оған университетті бітіру салтанатында сөз сөйлеуді ұсынды. Сол күні Роберт студенттер мен ата-аналар жиналған салтанатты кеште былай деді: «Университетті бітіру күні – осы күнге дейін алдымыздан шыққан мың түрлі қиыншылықтарды жеңуімізге қолғабыс көрсеткен жақындарымызға алғысымызды білдіру күні десем болады. Ата-аналарымызға, ұстаздарымызға және ең бастысы достарымызға! Достықтың маңыздылығын түсіндіретін бір әңгіме айтып берейін…» Досым танысқан күнімізді баяндай бастаған кезде, қасымдағылардың жүздеріне таңдана қарадым. Роберттің сөзінен кездескен күннің ертеңіне ол өз–өзіне қол жұмсауды жоспарлағанын білдім. Кейін анасы мектептен заттарын алуға барған кезде, ауыр кітаптарды көтермесін деп, сол күні барлық кітаптарын жинастырып, үйге апарғанын айтты. Сөзін бітіріп Роберт маған қарады да «Рақмет саған, досым! Досым, екеуіміз кездескен күні мені қазір айтуға да батылым бармайтын іс жасаудан құтқардың!» – деді. Университеттің ең үздік студенті, барша жағынан ұнамды жас жігіт өмірінің ең қиын кезеңін түсіндіріп тұрған кезде, бәрі үндемей тыңдады. Ата- анасы маған үлкен алғыспен қарап, күлімсіреді. Мен болсам ол күннің Роберт үшін қаншалықты маңызды болғанын еш білмеп едім. Бір көзге маңызсыз көрінетін оқиғалардың күшіне немкұрайлы қарамау керектігін түсіндім. Кішкентай бір амалымыз бен кішкентай бір сөзіміз біреудің өміріне әсер ететінін түсіндім… жақсыға не жаманға!
Мәтінде автордың қандай ұнамды қасиеті суреттеледі?
Батылдығы
Қайырымдылығы
Қарапайымдылығы
Аңғалдығы
Мектепте оқып жүрген кезім еді. Сыныптас болған баланы сабақтан шығып үйге кетіп бара жатқанымда көрдім. Есімі Роберт еді. Барлық кітаптарын және рюкзагын арқалап үй жаққа кетіп бара жатты. Сол кезде кітаптарын сыныпта тастамай, үйге арқалағанына қарағанда басын көтермей сабақ оқитындардан болар деп ойлағаным есімде. Өзімді көрші аула балаларымен ертең ойнатылатын футбол матчынан басқа ешнәрсе қызықтырмайтын. Бір кезде бір топ майда балалар жүгіріп өтіп, Робертті қағып жіберді де, Роберт бір жаққа құлап, кітаптары басқа жаққа шашылып қалды. Көзіндегі көзілдірік те түсіп кетті. Роберт басын көтергенде көздерінен үлкен бір мұң көрдім. Қасына жүгіріп барып, кітаптарын жинастыруға көмектестім. Роберттің көздеріндегі көз жасын көргенде, қолдау ретінде «Сол жүгірмектерді қойшы. Оған бола ренжігенің не?!» – дедім. Осы кезде Роберт «Рақмет» деді де, маған қарап күлімдеді. Кітаптарды жинап болып, қайда тұратынын сұрадым. Көрші болып шықтық. «Ертеңгі футбол ойынына келе аласың ба?» деп сұрадым, келісті. Ертеңіне футболға келді. Жалғыз мен емес, балалардың бәрі оны ұнатып, бауыр басып қалды. Енді жиналған сайын оны да іздеп шақыратын болдық.
Мектеп бітіргенге дейін екеуіміз бір-бірімізге ең жақын дос болдық. Кейін ол Нью- Йорктегі университетке, мен Техастағы университетке түсіп кеттік. Мыңдаған километр қашықтықта болсақ та, достығымыз университет жылдары да жалғасын тапты. Роберт университеттің ең үздік студенті болғаны үшін, университет әкімшілігі оған университетті бітіру салтанатында сөз сөйлеуді ұсынды. Сол күні Роберт студенттер мен ата-аналар жиналған салтанатты кеште былай деді: «Университетті бітіру күні – осы күнге дейін алдымыздан шыққан мың түрлі қиыншылықтарды жеңуімізге қолғабыс көрсеткен жақындарымызға алғысымызды білдіру күні десем болады. Ата-аналарымызға, ұстаздарымызға және ең бастысы достарымызға! Достықтың маңыздылығын түсіндіретін бір әңгіме айтып берейін…» Досым танысқан күнімізді баяндай бастаған кезде, қасымдағылардың жүздеріне таңдана қарадым. Роберттің сөзінен кездескен күннің ертеңіне ол өз–өзіне қол жұмсауды жоспарлағанын білдім. Кейін анасы мектептен заттарын алуға барған кезде, ауыр кітаптарды көтермесін деп, сол күні барлық кітаптарын жинастырып, үйге апарғанын айтты. Сөзін бітіріп Роберт маған қарады да «Рақмет саған, досым! Досым, екеуіміз кездескен күні мені қазір айтуға да батылым бармайтын іс жасаудан құтқардың!» – деді. Университеттің ең үздік студенті, барша жағынан ұнамды жас жігіт өмірінің ең қиын кезеңін түсіндіріп тұрған кезде, бәрі үндемей тыңдады. Ата- анасы маған үлкен алғыспен қарап, күлімсіреді. Мен болсам ол күннің Роберт үшін қаншалықты маңызды болғанын еш білмеп едім. Бір көзге маңызсыз көрінетін оқиғалардың күшіне немкұрайлы қарамау керектігін түсіндім. Кішкентай бір амалымыз бен кішкентай бір сөзіміз біреудің өміріне әсер ететінін түсіндім… жақсыға не жаманға!
Мәтіннің негізгі ойына қатысты мақалды көрсетіңіз.
Мақтаншақ бар ақылын мақтанумен тауысады.
Жақсылықтың үлкен-кішісі болмайды
Жаман жүрген жерін даттап жүреді.
Өзіңді зор тұтпа, өзгені қор тұтпа.
Астың бетін ашық тастама
Ертеде бір кейуана болыпты. Ол аяғы ауыр әйелдердің босануына жәрдемдеседі екен. Әйелдер «қолы жеңіл» деп, оның алдына жиі келіпті.
Бір күні түн ортасында есігін біреу қағады. Кейуана есікті ашса, ешкім жоқ. Кемпір «қағыс естіген шығармын» деп, төсегіне қайтып келіп жатады. Бірақ оқиға дәл осылай екі рет қайталанады. Үшінші ретте есік алдында тұрған ақбоз атты кісіні көреді. Түр-тұрпаты бөлек, өзгеше екен. Жақын маңайдың кісілеріне ұқсамайды.
– Бір жас келініміз босана алмай жатыр, соған жәрдем берсеңіз, – дейді ол. Кемпір келісіп, жолға шығады.
– Апа, көзіңізді тарс жұмыңыз, біз белгі бергенше ашпаңыз. Әйтпесе, майып боласыз, – дейді. Кемпір көзін тарс жұмып отырады. Жолда гүрсілдеген, салдырлаған, оқыс дыбыстар шығып, зәресін ұшырады. Бір жерге жеткенде:
– Апа, көзіңізді ашыңыз, – деген дауыс естіледі. Қараса, бір үйге келіпті. Төрде жас келіншек босана алмай қиналып жатыр екен. Кемпір оны аман-есен босандырып алады. Нәрестенің кіндігін кесіп:
– Баланы, шомылдыратын су әкеліңдер, – дейді. Өзін ертіп әкелген кісі: «Қазір», – дейді де, біраз уақытқа жоғалып кетеді. Сәлден кейін су емес бір шара сүт әкеледі. Кемпір түсінбей таңғалады. Баланы шомылдырып жатып қараса, шара көршісінің сүт құятын ыдысына ұқсайды екен. Кемпір секем алып қалады. Басқаларға білдірмей, сақинасын сүтке салып жібереді. Бәрі біткен соң, олар бөпені шомылдырған сүт пен тостақты қайтадан алып кетеді.
Үй иелері оған мол сый-сияпат беріп, үйіне әкеліп тастайды. Кемпір таң атқанша көз ілмейді.
Ертесіне түндегі шараны тексеру үшін көрші үйге барады. Таныс ыдыс көзіне оттай басылады. Ішінде сүт тұр екен. Ол сүтті сүзіп, сақинасын тауып алады. Сол кезде барып, түндегі бейтаныс кісілердің жын-пері екенін түсінеді. Көршісіне болған жайды баяндап, сүтке жын баласының шомылғанын айтады да, сүтті адам аяғы баспайтын жерге төктіреді.
Көрші үйдің келіні бұрыннан салақ еді. Ырым-тыйым талаптарға жеңіл қарайтын. Майлықтары, жаулықтары айлап-апталап жуылмайтын. Кешкі астан соң ыдыс-аяғын жууға ерініп жата салатын. Үйдегі ас-ауқаттың бетін бүркеп жатуға да ерінетін. Сол күні түнде сүттің бетін жаппастан жатып қалыпты. Оның ашық-шашық ыдыстарын жын-жыбырлар жалап кетеді екен. Соның кесірінен үйінің берекесі қашып, қожайыны еселеп мал тапса да, бақуатты өмір сүрмейтін.
Осыған байланысты ел ішінде түнге қарай сүт пен суды, ас-ауқатты ашық тастамау, ыдыс-аяқты жуып жату туралы ырым-талаптар көбейген екен.
«Қолы жеңіл» сөзінің мағынасы?
Шебер
Таза
Жылдам
Шипалы
Астың бетін ашық тастама
Ертеде бір кейуана болыпты. Ол аяғы ауыр әйелдердің босануына жәрдемдеседі екен. Әйелдер «қолы жеңіл» деп, оның алдына жиі келіпті.
Бір күні түн ортасында есігін біреу қағады. Кейуана есікті ашса, ешкім жоқ. Кемпір «қағыс естіген шығармын» деп, төсегіне қайтып келіп жатады. Бірақ оқиға дәл осылай екі рет қайталанады. Үшінші ретте есік алдында тұрған ақбоз атты кісіні көреді. Түр-тұрпаты бөлек, өзгеше екен. Жақын маңайдың кісілеріне ұқсамайды.
– Бір жас келініміз босана алмай жатыр, соған жәрдем берсеңіз, – дейді ол. Кемпір келісіп, жолға шығады.
– Апа, көзіңізді тарс жұмыңыз, біз белгі бергенше ашпаңыз. Әйтпесе, майып боласыз, – дейді. Кемпір көзін тарс жұмып отырады. Жолда гүрсілдеген, салдырлаған, оқыс дыбыстар шығып, зәресін ұшырады. Бір жерге жеткенде:
– Апа, көзіңізді ашыңыз, – деген дауыс естіледі. Қараса, бір үйге келіпті. Төрде жас келіншек босана алмай қиналып жатыр екен. Кемпір оны аман-есен босандырып алады. Нәрестенің кіндігін кесіп:
– Баланы, шомылдыратын су әкеліңдер, – дейді. Өзін ертіп әкелген кісі: «Қазір», – дейді де, біраз уақытқа жоғалып кетеді. Сәлден кейін су емес бір шара сүт әкеледі. Кемпір түсінбей таңғалады. Баланы шомылдырып жатып қараса, шара көршісінің сүт құятын ыдысына ұқсайды екен. Кемпір секем алып қалады. Басқаларға білдірмей, сақинасын сүтке салып жібереді. Бәрі біткен соң, олар бөпені шомылдырған сүт пен тостақты қайтадан алып кетеді.
Үй иелері оған мол сый-сияпат беріп, үйіне әкеліп тастайды. Кемпір таң атқанша көз ілмейді.
Ертесіне түндегі шараны тексеру үшін көрші үйге барады. Таныс ыдыс көзіне оттай басылады. Ішінде сүт тұр екен. Ол сүтті сүзіп, сақинасын тауып алады. Сол кезде барып, түндегі бейтаныс кісілердің жын-пері екенін түсінеді. Көршісіне болған жайды баяндап, сүтке жын баласының шомылғанын айтады да, сүтті адам аяғы баспайтын жерге төктіреді.
Көрші үйдің келіні бұрыннан салақ еді. Ырым-тыйым талаптарға жеңіл қарайтын. Майлықтары, жаулықтары айлап-апталап жуылмайтын. Кешкі астан соң ыдыс-аяғын жууға ерініп жата салатын. Үйдегі ас-ауқаттың бетін бүркеп жатуға да ерінетін. Сол күні түнде сүттің бетін жаппастан жатып қалыпты. Оның ашық-шашық ыдыстарын жын-жыбырлар жалап кетеді екен. Соның кесірінен үйінің берекесі қашып, қожайыны еселеп мал тапса да, бақуатты өмір сүрмейтін.
Осыған байланысты ел ішінде түнге қарай сүт пен суды, ас-ауқатты ашық тастамау, ыдыс-аяқты жуып жату туралы ырым-талаптар көбейген екен.
Әңгіменің түйіні?
Қырықтың бірі – Қыдыр
Аяғына қарап, асын іш
Жақсылыққа жақсылық әр адамның ісі
Олақтан салақ жаман
Астың бетін ашық тастама
Ертеде бір кейуана болыпты. Ол аяғы ауыр әйелдердің босануына жәрдемдеседі екен. Әйелдер «қолы жеңіл» деп, оның алдына жиі келіпті.
Бір күні түн ортасында есігін біреу қағады. Кейуана есікті ашса, ешкім жоқ. Кемпір «қағыс естіген шығармын» деп, төсегіне қайтып келіп жатады. Бірақ оқиға дәл осылай екі рет қайталанады. Үшінші ретте есік алдында тұрған ақбоз атты кісіні көреді. Түр-тұрпаты бөлек, өзгеше екен. Жақын маңайдың кісілеріне ұқсамайды.
– Бір жас келініміз босана алмай жатыр, соған жәрдем берсеңіз, – дейді ол. Кемпір келісіп, жолға шығады.
– Апа, көзіңізді тарс жұмыңыз, біз белгі бергенше ашпаңыз. Әйтпесе, майып боласыз, – дейді. Кемпір көзін тарс жұмып отырады. Жолда гүрсілдеген, салдырлаған, оқыс дыбыстар шығып, зәресін ұшырады. Бір жерге жеткенде:
– Апа, көзіңізді ашыңыз, – деген дауыс естіледі. Қараса, бір үйге келіпті. Төрде жас келіншек босана алмай қиналып жатыр екен. Кемпір оны аман-есен босандырып алады. Нәрестенің кіндігін кесіп:
– Баланы, шомылдыратын су әкеліңдер, – дейді. Өзін ертіп әкелген кісі: «Қазір», – дейді де, біраз уақытқа жоғалып кетеді. Сәлден кейін су емес бір шара сүт әкеледі. Кемпір түсінбей таңғалады. Баланы шомылдырып жатып қараса, шара көршісінің сүт құятын ыдысына ұқсайды екен. Кемпір секем алып қалады. Басқаларға білдірмей, сақинасын сүтке салып жібереді. Бәрі біткен соң, олар бөпені шомылдырған сүт пен тостақты қайтадан алып кетеді.
Үй иелері оған мол сый-сияпат беріп, үйіне әкеліп тастайды. Кемпір таң атқанша көз ілмейді.
Ертесіне түндегі шараны тексеру үшін көрші үйге барады. Таныс ыдыс көзіне оттай басылады. Ішінде сүт тұр екен. Ол сүтті сүзіп, сақинасын тауып алады. Сол кезде барып, түндегі бейтаныс кісілердің жын-пері екенін түсінеді. Көршісіне болған жайды баяндап, сүтке жын баласының шомылғанын айтады да, сүтті адам аяғы баспайтын жерге төктіреді.
Көрші үйдің келіні бұрыннан салақ еді. Ырым-тыйым талаптарға жеңіл қарайтын. Майлықтары, жаулықтары айлап-апталап жуылмайтын. Кешкі астан соң ыдыс-аяғын жууға ерініп жата салатын. Үйдегі ас-ауқаттың бетін бүркеп жатуға да ерінетін. Сол күні түнде сүттің бетін жаппастан жатып қалыпты. Оның ашық-шашық ыдыстарын жын-жыбырлар жалап кетеді екен. Соның кесірінен үйінің берекесі қашып, қожайыны еселеп мал тапса да, бақуатты өмір сүрмейтін.
Осыған байланысты ел ішінде түнге қарай сүт пен суды, ас-ауқатты ашық тастамау, ыдыс-аяқты жуып жату туралы ырым-талаптар көбейген екен.
Кемпірдің көрегендігін суреттейтін сәт
Сақинаны сүтке салуы
Көзін тарс жұмуы
Баланы сүтке шомылдыруы
Таң атқанша көз ілмеуі
Иран мәдениеті және сәулет өнері
Иран әлемнің шығысында орналасқан. Бұл кең географиялық кеңістіктің түкпір‑түкпірінде биік таулар, сарқыраған өзендер мен жер асты сулары бар. Иранда таулы қыраттар мен шөлдер көп. Бұл жерлерде өмір сүретін еңбекқор адамдар құрғақ жерді суарып, көгалдандыру үшін үнемі су іздеумен болады. Бұл халық үнемі жұмақ жасауды армандайды. Олар жер бетінде пейіш жасау үшін поэзиялық сәулет өнерін өмірге әкелді.
Жел, күн, топырақ пен су ирандықтардың мейірімі мен ықыласының көрінісі болып табылады. Иран бақтары осы мейірімнің саясында салынды. Бұл бақтар көптеген дастандар мен қиссаларда жырланған. Осынау бақтарды тек өз көзіңізбен көргенде ғана ләззат ала аласыз. Бақта демалып, ойын‑сауық құруды, гүлдер мен ағаштардың әдемілігін тамашалауды, аққан судың сылдырын тыңдауды сипаттауға сөз жетпейді, оны тек көзбен көру қажет.
Бақтар салынған жеріне қарай бөлінеді. Кейбіреулері жазық жерлерде салынған. Мысалы: Кашандағы «Фин» бағы. Немесе бір төбенің үстіне салынған. Мысалы: Шираздағы «Тахт» бағы. Сондай‑ақ кейбір бақтар жасанды көлшіктердің айналасына салынған. Оны «судағы бақ» деп атайды. Мұндай бақтың үлгісі – Табриздегі «Ел көлі» бағы. Өзеннің жағасы да бақ салу үшін қолайлы орын болып табылады. Заяндеруд өзенінің жағасына салынған Исфахандағы «Айна сарайы» осындай бақтардың бір үлгісі болып табылады.
Бірақ Иранның бақтарын жіктеп, саралау үшін басқа да көрсеткіштер қолданылады. Бақтар қолданылу аясына байланысты жеміс бағы, тұрғын-үй бағы және кесенелі бақ болып бөлінеді. Жеміс бағы жобалау жағынан қарапайым болғанымен, экономикалық жағынан пайдалы бақтың түріне жатады. Тұрғын-үй бақтарында ауқатты адамдар мен биліктегі шенеуніктер салтанатты үй салып, өмір сүретін болған. Тұрғын-үй бақтарының пайдалылығы аса маңызды болмаған. Кейбір адамдар бақты кесене салу үшін пайдаланған. Кейбір тарихи дәуірлерде бірқатар ұлы тұлғалардың кесенесі бақтың ішіне салынған. Иранның атақты мистик ақыны Аттар Нишапуридің кесенесі осындай бақтардың бір үлгісі болып табылады.
Иранның бақтары пішініне қарай төртбұрышты немесе тіктөртбұрышты болып бөлінеді. Осы төртбұрыштар мен тіктөртбұрыштардың айналасында көп жылдық ағаштар егілген. Олардан кейін аз жылдық ағаштар егілген. Бұл геометриялық тәртіптің нақты есептелгендігі соншалықты әр қырдан алып қарағанда ағаштардың тізбегі айқын көрініп тұрған. Әдетте дәстүрлі бақтарды салуда ағаштар, бұталар мен т.б. өсімдіктердің жергілікті және жергілікті емес түрлері егілген. Ағаш түрлерінен «шынар» ағашы бақтарда қолданылатын негізгі элементтердің бірі болып саналған. Бұл ағаш Иранның батыс аймақтарында өскен, ал кейбір үлгілері басқа елдерден әкелінген. Шынар ағашының ғылыми атауы ағылшын тілінде «Orіental plane» немесе «Plane tree» болып табылады. Оның биіктігі кейде 30 метрге дейін жетіп отырған. Мұндай биік ағаштар салтанатты әрі саялы тұрқымен бақтағы басқа да көптеген өсімдіктерге шатырдың рөлін атқарған. Шынар ағашы ылғалды аймақтарда тез өседі және қоңыржай климатқа бейімделген. Шынар ағашы Иранның дәстүрлі бақтарының көбінде өсіріліп, бақ ішіндегі ғимараттардың айналасына белгілі бір тәртіппен салынған. Шынар ағашын қазір де Иран қалаларының көшелерінен көруге болады.
Жеміс бағының басқа бақтарға қарағанда ерекшелігі?
Әдемі көрік беріп тұрады
Экономикалық жағынан пайдалы
Кесенелер кездестіруге болады
Сирек ағаштар өседі
Иран мәдениеті және сәулет өнері
Иран әлемнің шығысында орналасқан. Бұл кең географиялық кеңістіктің түкпір‑түкпірінде биік таулар, сарқыраған өзендер мен жер асты сулары бар. Иранда таулы қыраттар мен шөлдер көп. Бұл жерлерде өмір сүретін еңбекқор адамдар құрғақ жерді суарып, көгалдандыру үшін үнемі су іздеумен болады. Бұл халық үнемі жұмақ жасауды армандайды. Олар жер бетінде пейіш жасау үшін поэзиялық сәулет өнерін өмірге әкелді.
Жел, күн, топырақ пен су ирандықтардың мейірімі мен ықыласының көрінісі болып табылады. Иран бақтары осы мейірімнің саясында салынды. Бұл бақтар көптеген дастандар мен қиссаларда жырланған. Осынау бақтарды тек өз көзіңізбен көргенде ғана ләззат ала аласыз. Бақта демалып, ойын‑сауық құруды, гүлдер мен ағаштардың әдемілігін тамашалауды, аққан судың сылдырын тыңдауды сипаттауға сөз жетпейді, оны тек көзбен көру қажет.
Бақтар салынған жеріне қарай бөлінеді. Кейбіреулері жазық жерлерде салынған. Мысалы: Кашандағы «Фин» бағы. Немесе бір төбенің үстіне салынған. Мысалы: Шираздағы «Тахт» бағы. Сондай‑ақ кейбір бақтар жасанды көлшіктердің айналасына салынған. Оны «судағы бақ» деп атайды. Мұндай бақтың үлгісі – Табриздегі «Ел көлі» бағы. Өзеннің жағасы да бақ салу үшін қолайлы орын болып табылады. Заяндеруд өзенінің жағасына салынған Исфахандағы «Айна сарайы» осындай бақтардың бір үлгісі болып табылады.
Бірақ Иранның бақтарын жіктеп, саралау үшін басқа да көрсеткіштер қолданылады. Бақтар қолданылу аясына байланысты жеміс бағы, тұрғын-үй бағы және кесенелі бақ болып бөлінеді. Жеміс бағы жобалау жағынан қарапайым болғанымен, экономикалық жағынан пайдалы бақтың түріне жатады. Тұрғын-үй бақтарында ауқатты адамдар мен биліктегі шенеуніктер салтанатты үй салып, өмір сүретін болған. Тұрғын-үй бақтарының пайдалылығы аса маңызды болмаған. Кейбір адамдар бақты кесене салу үшін пайдаланған. Кейбір тарихи дәуірлерде бірқатар ұлы тұлғалардың кесенесі бақтың ішіне салынған. Иранның атақты мистик ақыны Аттар Нишапуридің кесенесі осындай бақтардың бір үлгісі болып табылады.
Иранның бақтары пішініне қарай төртбұрышты немесе тіктөртбұрышты болып бөлінеді. Осы төртбұрыштар мен тіктөртбұрыштардың айналасында көп жылдық ағаштар егілген. Олардан кейін аз жылдық ағаштар егілген. Бұл геометриялық тәртіптің нақты есептелгендігі соншалықты әр қырдан алып қарағанда ағаштардың тізбегі айқын көрініп тұрған. Әдетте дәстүрлі бақтарды салуда ағаштар, бұталар мен т.б. өсімдіктердің жергілікті және жергілікті емес түрлері егілген. Ағаш түрлерінен «шынар» ағашы бақтарда қолданылатын негізгі элементтердің бірі болып саналған. Бұл ағаш Иранның батыс аймақтарында өскен, ал кейбір үлгілері басқа елдерден әкелінген. Шынар ағашының ғылыми атауы ағылшын тілінде «Orіental plane» немесе «Plane tree» болып табылады. Оның биіктігі кейде 30 метрге дейін жетіп отырған. Мұндай биік ағаштар салтанатты әрі саялы тұрқымен бақтағы басқа да көптеген өсімдіктерге шатырдың рөлін атқарған. Шынар ағашы ылғалды аймақтарда тез өседі және қоңыржай климатқа бейімделген. Шынар ағашы Иранның дәстүрлі бақтарының көбінде өсіріліп, бақ ішіндегі ғимараттардың айналасына белгілі бір тәртіппен салынған. Шынар ағашын қазір де Иран қалаларының көшелерінен көруге болады.
Төбенің үстіне салынған бақ атауы?
Исфахандағы «Айна» сарайы
Табриздегі «Ел көлі» бағы
Кашандағы «Фин» бағы
Шираздағы «Тахт «бағы
І. Туризм – кез келген мемлекеттің экономикасы мен әлеуметтік -қоғамдық өміріндегі ерекше орын алатын сала. Кез келген елдің халықаралық байланыстары мен экономикасын дамытуға туризм өзіндік үлесін қоса алады. Сондай-ақ сыртқы сауда байланысын арттыру мен жұмыс орындарының анағұрлым мол ашылуы секілді мәселелерге аталмыш сала өз әсерін тигізеді. Мемлекетімізде туризм саласын дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. Елімізде ішкі және сыртқы туризм бірдей өркендеп келеді. Халқымыздың әл-ауқаты артып, ел экономикасы дамығалы еліміздің азаматтары да туристік сапарларға жиі шығатын болды.
ІІ. Туристік сапарларға арналған фирмалар біздің қалада көп. Теледидар жарнамалары арқылы туристік фирмалармен танысуға болады. Ерсін де теледидар жарнамалары арқылы бірнеше туристік фирмалармен танысып шықты. Ол достарымен ақылдаса келе биылға кезекті еңбек демалысында отбасымен туристік сапарға шағуды жөн көрді. Туристік сапарға шықпас бұрын туристік бағдарламамен танысу керек. Ол өзі таңдаған туристік фирманың бағдарламасымен танысу мақсатында фирмаға барып келді. Ол Абай даңғылының бойында орналасқан екен. Абай даңғылының бойында үлкен ғимараттар өте көп. Солардың бірі – Мұхтар Омарханұлы Әуезов атындағы театр. Ерсін іздеген туристік фирманың кеңсесі де осы театр жанында орналасқан екен. Ерсін көп қиналмастан өзі іздеген фирманың кеңсесін тез тауып барды. Әріптестік байланыс орнату арқылы жұмыстың сапасын арттыруға болады. Бұл туристік фирма да қаламыздағы барлық туристік фирмалармен тығыз байланыста еңбек етеді. Фирма қызметкерлері де сыпайы, мәдениетті екен. Олар келушілерге сапалы қызмет көрсетуде. Ерсінге қызмет көрсеткен Жанар өз ісінің нағыз білгірі екен. Ол лезде Ерсінді қызықтырған сауалдарға жауап беріп, еліміздегі демалыс орындар туралы толық мәлімет берді.
ІІІ. Ерсін ойлана келе Көкшетауға барып демалуды жөн көрді. Ол бала күнінен Бурабай көлдерін, әйгілі Оқжетпес пен Жұмбақтасты көруге құмартушы еді. Көкшетауды «Қазақ Швецариясы» деп атайды. Бұл – атына заты сай жер. Көкшенің биік таулары, тұнық мөлдір көлдері, хош иісті гүлдер мен жидекке толы ормандары көрген адамды таңдандырады. «Бурабайға» баратын жол орманның арасынан өтеді. Жолдың бойында өсіп тұрған ару ақ қайыңдар, қарағайлы ормандар, күміс күлкісімен сылдырап ағып жатқан мөлдір бұлақтар көздің жауын алады. Бурабай – минералды суларымен, шипалы балшығымен белгілі аймақ.
Мәтін қандай үлгіде жазылған?
Әңгіме
Хикаят
Мақала
Ой толғау
І. Туризм – кез келген мемлекеттің экономикасы мен әлеуметтік -қоғамдық өміріндегі ерекше орын алатын сала. Кез келген елдің халықаралық байланыстары мен экономикасын дамытуға туризм өзіндік үлесін қоса алады. Сондай-ақ сыртқы сауда байланысын арттыру мен жұмыс орындарының анағұрлым мол ашылуы секілді мәселелерге аталмыш сала өз әсерін тигізеді. Мемлекетімізде туризм саласын дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. Елімізде ішкі және сыртқы туризм бірдей өркендеп келеді. Халқымыздың әл-ауқаты артып, ел экономикасы дамығалы еліміздің азаматтары да туристік сапарларға жиі шығатын болды.
ІІ. Туристік сапарларға арналған фирмалар біздің қалада көп. Теледидар жарнамалары арқылы туристік фирмалармен танысуға болады. Ерсін де теледидар жарнамалары арқылы бірнеше туристік фирмалармен танысып шықты. Ол достарымен ақылдаса келе биылға кезекті еңбек демалысында отбасымен туристік сапарға шағуды жөн көрді. Туристік сапарға шықпас бұрын туристік бағдарламамен танысу керек. Ол өзі таңдаған туристік фирманың бағдарламасымен танысу мақсатында фирмаға барып келді. Ол Абай даңғылының бойында орналасқан екен. Абай даңғылының бойында үлкен ғимараттар өте көп. Солардың бірі – Мұхтар Омарханұлы Әуезов атындағы театр. Ерсін іздеген туристік фирманың кеңсесі де осы театр жанында орналасқан екен. Ерсін көп қиналмастан өзі іздеген фирманың кеңсесін тез тауып барды. Әріптестік байланыс орнату арқылы жұмыстың сапасын арттыруға болады. Бұл туристік фирма да қаламыздағы барлық туристік фирмалармен тығыз байланыста еңбек етеді. Фирма қызметкерлері де сыпайы, мәдениетті екен. Олар келушілерге сапалы қызмет көрсетуде. Ерсінге қызмет көрсеткен Жанар өз ісінің нағыз білгірі екен. Ол лезде Ерсінді қызықтырған сауалдарға жауап беріп, еліміздегі демалыс орындар туралы толық мәлімет берді.
ІІІ. Ерсін ойлана келе Көкшетауға барып демалуды жөн көрді. Ол бала күнінен Бурабай көлдерін, әйгілі Оқжетпес пен Жұмбақтасты көруге құмартушы еді. Көкшетауды «Қазақ Швецариясы» деп атайды. Бұл – атына заты сай жер. Көкшенің биік таулары, тұнық мөлдір көлдері, хош иісті гүлдер мен жидекке толы ормандары көрген адамды таңдандырады. «Бурабайға» баратын жол орманның арасынан өтеді. Жолдың бойында өсіп тұрған ару ақ қайыңдар, қарағайлы ормандар, күміс күлкісімен сылдырап ағып жатқан мөлдір бұлақтар көздің жауын алады. Бурабай – минералды суларымен, шипалы балшығымен белгілі аймақ.
Мәтіннің стилі қандай?
Ресми
Көркем әдеби
Ғылыми
Публицистикалық
Жеті – қасиетті сан
Қадым замандардан бері жер бетін мекендеп келе жатқан халықтардың көпшілігі жеті санында сиқырлы күш бар деп санаған. Оны кие тұтып, қастерлеген небір ұлттар да болды. Соның бірі – қазақ халқы. Біздің ата-бабаларымыз да жеті санын қастерлеп, бірқатар таным-түсінігі мен табиғат құбылыстарын, аспан денелерін жеті санымен атап, ата заңдарына, салт-дәстүріне арқау етіп келеді.
Жеті ата. Бұл – қазақ халқының дәстүрлі салт-санасында адамның ата жағынан тегін таратудың нақты жүйесі. Әрбір қазақ баласы өзінен бастап жеті атасының аты-жөнін білуге міндетті. Мұны әке-шешесі, ата-әжесі үйретіп, жаттатуға тиіс. «Жеті атасын білмеген жетесіз» деген аталы сөзді өзіңіз де білетін боларсыз.
Өйткені қазақта жеті атаға дейін қыз алыспайды, оған дейінгі ұрпақ бір атаның баласы – туыс саналады. Қазақтар негізінен жеті атаны былайша таратады: 1. Бала. 2. Әке. 3. Ата. 4. Үлкен ата. 5. Баба. 6. Түп ата. 7. Тек ата. Жеті – ең ерекше сандардың бірі. Неге екені белгісіз, тұла бойы ашылмаған құпияға толы сынды. Әлем халықтары оны қасиетті, тылсым, таңғажайып, бақыт пен сәттілік әкелетін сан деп баға береді.
Жеті – Египетте мәңгілік өмірдің нышаны, Осирис құдайының саны. Сондай-ақ олар жеті планета бар деп санаған. Шумерліктердің Лугуланнемунду атты патшасы өз қаласында Нинту ғибадатханасын тұрғызған екен. Бұл ғимараттың жеті қақпасы және жеті есігі болған көрінеді. Және ғимарат құрылысы аяқталған соң, жеті рет дәріптеліп, жеті өгіз бен жеті қой құрбандыққа шалынған.
Жеті – Ежелгі Грекияда Аполлон нышаны. Аполлон айдың жетінші жұлдызында дүниеге келген. Оның лирасының (музыкалық аспап) жеті ішегі болған екен.
Дінде де жеті санының орны ерекше. Мәселен, Алла Тағаладан пенделеріне түскен қасиетті кітаптардың бірі – Тауратта жеті саны 500 рет қайталанады. Ислам дәстүрінде жұмақтың жеті қақпасы, тозақтың жеті баспалдағы, Қағбаны жеті рет айналу деген ұғымдар бар болса, христиандарда жеті – жаратылыстың нышаны болып саналады.
Жеті жазба, жеті ашу, жеті шырақ, жеті басты дәу, жеті нота, жеті батыр, аптаның жеті күні, жеті жел, жеті қат жердің асты, жеті таудың арғы жағы, жеті, жеті, жеті...
Соның бірі – өлімге себепкер болатын жеті күнә: тамақсаулық, жалқаулық, нәпсіқұмарлық, өркөкіректік, ашу, қызғаншақтық және сараңдық.
Жеті күнәға жатпайтын қатар?
Даналық, жақсылық
Сараңдық, көрегендік
Өркөкіректік, кішіпейілділік
Қызғаншақтық, сабырлылы
Жеті – қасиетті сан
Қадым замандардан бері жер бетін мекендеп келе жатқан халықтардың көпшілігі жеті санында сиқырлы күш бар деп санаған. Оны кие тұтып, қастерлеген небір ұлттар да болды. Соның бірі – қазақ халқы. Біздің ата-бабаларымыз да жеті санын қастерлеп, бірқатар таным-түсінігі мен табиғат құбылыстарын, аспан денелерін жеті санымен атап, ата заңдарына, салт-дәстүріне арқау етіп келеді.
Жеті ата. Бұл – қазақ халқының дәстүрлі салт-санасында адамның ата жағынан тегін таратудың нақты жүйесі. Әрбір қазақ баласы өзінен бастап жеті атасының аты-жөнін білуге міндетті. Мұны әке-шешесі, ата-әжесі үйретіп, жаттатуға тиіс. «Жеті атасын білмеген жетесіз» деген аталы сөзді өзіңіз де білетін боларсыз.
Өйткені қазақта жеті атаға дейін қыз алыспайды, оған дейінгі ұрпақ бір атаның баласы – туыс саналады. Қазақтар негізінен жеті атаны былайша таратады: 1. Бала. 2. Әке. 3. Ата. 4. Үлкен ата. 5. Баба. 6. Түп ата. 7. Тек ата. Жеті – ең ерекше сандардың бірі. Неге екені белгісіз, тұла бойы ашылмаған құпияға толы сынды. Әлем халықтары оны қасиетті, тылсым, таңғажайып, бақыт пен сәттілік әкелетін сан деп баға береді.
Жеті – Египетте мәңгілік өмірдің нышаны, Осирис құдайының саны. Сондай-ақ олар жеті планета бар деп санаған. Шумерліктердің Лугуланнемунду атты патшасы өз қаласында Нинту ғибадатханасын тұрғызған екен. Бұл ғимараттың жеті қақпасы және жеті есігі болған көрінеді. Және ғимарат құрылысы аяқталған соң, жеті рет дәріптеліп, жеті өгіз бен жеті қой құрбандыққа шалынған.
Жеті – Ежелгі Грекияда Аполлон нышаны. Аполлон айдың жетінші жұлдызында дүниеге келген. Оның лирасының (музыкалық аспап) жеті ішегі болған екен.
Дінде де жеті санының орны ерекше. Мәселен, Алла Тағаладан пенделеріне түскен қасиетті кітаптардың бірі – Тауратта жеті саны 500 рет қайталанады. Ислам дәстүрінде жұмақтың жеті қақпасы, тозақтың жеті баспалдағы, Қағбаны жеті рет айналу деген ұғымдар бар болса, христиандарда жеті – жаратылыстың нышаны болып саналады.
Жеті жазба, жеті ашу, жеті шырақ, жеті басты дәу, жеті нота, жеті батыр, аптаның жеті күні, жеті жел, жеті қат жердің асты, жеті таудың арғы жағы, жеті, жеті, жеті...
Соның бірі – өлімге себепкер болатын жеті күнә: тамақсаулық, жалқаулық, нәпсіқұмарлық, өркөкіректік, ашу, қызғаншақтық және сараңдық.
Жеті санының Ежелгі Грекияда Аполлон нышаны болып саналуы?
Жеті саны дінде ерекше болғандықтан
Аполлон айдың жетінші жұлдызында дүниеге келгендіктен
Аполлон жеті ағайынды болғандықтан
Аполлон құдай жеті санын құрметтегендіктен
Бір кездері аттарын ғана анда-санда бір еститін көптеген жемістер бұл уақытта көше-көшеде, тіпті аяқ-асты дейтіндей жерлерде де сатылатын болды. Сондай көп сатылатын жемістің бір банан екенін көріп жүрміз. Дәрігерлердің айтуынша, бұл жемістің де пайдалы шипалық қасиеттері көп көрінеді. Ол әсіресе сусамыр (қант диабеті) ауруына шалдыққандарға өте пайдалы делінеді. Мұндайда піскен жемістің өзімен бірге піспегендері де, банан қабығының қайнатылған тұнбасы да шипалы болып шығады. Атеросклероз, гипертония ауруларына, бауыр мен бүйректің бірқатар ауруларына бұл жемістің шипалық әсері болатыны анықталды.
Бананда A, B, PP және E дәрумендері мол болғандықтан оның бас ауруларына, терінің күпсуіне қарсы шипасы бар, көздің көру қасиетіне игі ықпалы мол, қандағы холестерин мөлшерін азайтады, қалқанша бездің қызметін дұрыстайды. Бананның жаңа піскен мәуесіана сүтін молайтумен қоса, ағзаның қартаю процесін баяулатады.
Банан қандай ауруларға пайдалы?
Жүйке ауруы
Жүрек ауруы
Қант диабеті
Талма дерті
Гүл ‒ жер бетіндегі ең сұлу жаратылыс. Гүлдердің ешкімге зияны жоқ, керісінше, айналасындағыларға шаттық пен қуаныш, көтеріңкі көңіл күй сыйлап, адам жанын жадыратып жіберетін қасиетке ие.
Есте жоқ ерте замандарда, яғни көркемсөз өнері дамымаған, хат жазу дәстүрі кең тарамаған кезде адамдар өздерінің сезімдерін гүл арқылы жеткізетін болған деседі. Одан бері қанша ғасыр өтсе де, бұл дәстүр сақталып келеді.
Гүлдердің сырына үңіліп көрейік.
Мысалы, қызғалдақ ‒ дүние жүзінде кең тараған әдемі гүлдердің бірі. Қызғалдақтың отаны туралы пікірталастар өте көп. Шын мәнінде, қызғалдақтың отаны ‒ Қазақстан!
Сакура ‒ Жапонияның символы болып табылатын гүл. Оның гүлдеуі адамның сана-сезімін еріктен тыс әдемі нәрселерді ойлауға жетелейді.
Раушан гүлінің отаны ‒ Иран, ол ертеректе Персия елі болып есептелетін. Өз тілдерінде оны «гюл» деп атайды. Сонымен бірге елінде оны «гюлистан» дейді, аударғанда «раушандар бағы» деген мағынаны білдіреді. Ал Үнді еліне раушан гүлі Бабуру басшысының арқасында жерсіндірілген. Грекияға гүлді батыс елдерден келгендер әкелген, кейін гүл махаббат пен әдеміліктің символы саналады.
Дицентра ‒ Германияда «жүрек гүлі» ретінде танымал болса, поляктар оны «Құдай-Ананың туфлиі» деп атайды, ал француздар «Жаннетта жүрекшесі» деп атаса, орыстар «жаралы жүрек» деп атайды. Ал барлық ағылшын тілділер оны «қанды жүрек» деп атайтын көрінеді. Қалай атаса да, әр елдің осы гүлмен байланысты өз тарихтары бар.
Орхидеялар әлемнің ең әдемі гүлі болып табылады. Адамдар орхидеяға өте ертеден- ақ қызығушылық танытып келеді. Бұл гүл туралы тарихи әңгімелер мен жазбалар өте көп. Чарлз Дарвиннің өзі бұл гүлдің құпиясы мол гүл деп сипаттап жазған болатын.
«Құпияға толы гүл» деген сипатқа лайық?
Раушан
Орхидея
Сакура
Дицентра
Әлемді жаяу кезген жан
І. Жан Беливо есімді кәсіпкер жер бетін жаяу кезіп шығуға бел буады. Бастапқыда ол жер бетін жеңіл жүгіріспен айналып өтемін деп ойлаған екен, бірақ саяхаты басталмай жатып-ақ екі тізесі ауырып, жаяу жүруге көшеді. Нәтижесінде оның жер бетін аралап шығуға жоспарлаған 6 жылдық уақыты 11 жылға дейін созылып кетеді.
ІІ. Қара жаяу өзімен бірге балаларға арналған арбаға сыятын заттарды ғана алыпты. Оның ішінде кішігірім төсек, көрпе, дәрі қобдишасы және тамақ. Соңғысы аз ғана уақытта бітеді. Беливо бұл сапарына бірде-бір тиын алып шықпапты, тіпті қалта телефонын да үйге қалдырыпты. Саяхатшы қонақ үйлерде қона алмай, құдайы қонақ етіп қарсы алған үйлерде ғана түнеген. Ал кейде тіпті де ашық аспан астында ұйқы құшағына кетіп жүрген.
ІІІ. Өз сапарында ол түрмеге де тоғытылыпты. Анығын айтсақ, өз қалауымен сонда барыпты. Мұның арты әрқашан да жақсылықпен аяқтала бермеген де екен, мәселен кешқұрым уақытта бос камералардың біріне түнеп шығуға сұранып кірген оны таңертең түрме басшылары жібермей қоюды ойлапты. Онда да қасындағы камераластары оның саяхатшы екенін айтып, айғайлап, жазықсыздың жағдайын түсіндірген соң ғана бостандыққа шығыпты.
ІV. Ал бірде Африкада жүріп біздің Беливо Нельсон Манделамен (Оңтүстік Африка Республикасы президенті (1994-1999). Нобельдің бейбітшілік сыйлығының иегері) қол алысып амандасу бақытына ие болыпты. Кейін сол Африкадағы ең бір үлкен шөлдердің бірі Нуби шөлін үш аптада жүріп өтіпті. Осы уақыт бойы ол жолда тапқан жылан-жәндіктермен қоректеніп отырыпты. Ал Танзанияның арыстан мен қабыландарға тола сафариін еш қарусыз кезіп өткен. Алжирде тегін ауруханада демалған. Ал, Египетте соқыр тиыны болмаса да, ауру тісін емдетіп алыпты. Мұның бәрі тек Африкада болған оқиғалар. Әлемнің 75 мың шақырымын жаяу жүріп өткен Беливо қауіпсіз екені анықталып, жас журналист қыз Жеральдина Весснердің көмегімен еліне оралыпты.
Беливоның саяхатқа алып шыққан заты?
Дәрі қобдишасы
Тұсбағдар
Фотоаппарат
Қалта телефоны
Әлемді жаяу кезген жан
І. Жан Беливо есімді кәсіпкер жер бетін жаяу кезіп шығуға бел буады. Бастапқыда ол жер бетін жеңіл жүгіріспен айналып өтемін деп ойлаған екен, бірақ саяхаты басталмай жатып-ақ екі тізесі ауырып, жаяу жүруге көшеді. Нәтижесінде оның жер бетін аралап шығуға жоспарлаған 6 жылдық уақыты 11 жылға дейін созылып кетеді.
ІІ. Қара жаяу өзімен бірге балаларға арналған арбаға сыятын заттарды ғана алыпты. Оның ішінде кішігірім төсек, көрпе, дәрі қобдишасы және тамақ. Соңғысы аз ғана уақытта бітеді. Беливо бұл сапарына бірде-бір тиын алып шықпапты, тіпті қалта телефонын да үйге қалдырыпты. Саяхатшы қонақ үйлерде қона алмай, құдайы қонақ етіп қарсы алған үйлерде ғана түнеген. Ал кейде тіпті де ашық аспан астында ұйқы құшағына кетіп жүрген.
ІІІ. Өз сапарында ол түрмеге де тоғытылыпты. Анығын айтсақ, өз қалауымен сонда барыпты. Мұның арты әрқашан да жақсылықпен аяқтала бермеген де екен, мәселен кешқұрым уақытта бос камералардың біріне түнеп шығуға сұранып кірген оны таңертең түрме басшылары жібермей қоюды ойлапты. Онда да қасындағы камераластары оның саяхатшы екенін айтып, айғайлап, жазықсыздың жағдайын түсіндірген соң ғана бостандыққа шығыпты.
ІV. Ал бірде Африкада жүріп біздің Беливо Нельсон Манделамен (Оңтүстік Африка Республикасы президенті (1994-1999). Нобельдің бейбітшілік сыйлығының иегері) қол алысып амандасу бақытына ие болыпты. Кейін сол Африкадағы ең бір үлкен шөлдердің бірі Нуби шөлін үш аптада жүріп өтіпті. Осы уақыт бойы ол жолда тапқан жылан-жәндіктермен қоректеніп отырыпты. Ал Танзанияның арыстан мен қабыландарға тола сафариін еш қарусыз кезіп өткен. Алжирде тегін ауруханада демалған. Ал, Египетте соқыр тиыны болмаса да, ауру тісін емдетіп алыпты. Мұның бәрі тек Африкада болған оқиғалар. Әлемнің 75 мың шақырымын жаяу жүріп өткен Беливо қауіпсіз екені анықталып, жас журналист қыз Жеральдина Весснердің көмегімен еліне оралыпты.
Саяхатшының белгілі қоғам қайраткерімен кездесуі сөз болатын азатжол?
1, 3
2
4
3
Үстел үстінде май шам жанып тұрды,
Жалғызсырап май шам жанып тұрды... – бойжеткен ыңылдап ән айтып жүр. Ол үйдің табалдырығынан үнсіз аттап өтті де, іркіліп тұрып қалды. Қаңырап қалған үй, терезенің түсі оңған перделері, бөлменің іші күңгірт тартып тұр. Катерина өзінің соғысқа кеткен сүйіктісін еске алды, ол жоқ болған соң үйдің іші көңілсіз, оған кірудің өзі тым ауыр соғады. Катя ауызғы бөлмеге енді де, май шам жақты. От біртіндеп лаулап жанып, сәулесі қабырғаның бойымен қозғала бастады. Катя жылап жіберді. Енді тағдыр онымен қайта жүздесуге жазбаса қайтеді? Егер ол ұрыста қатты жарақаттанып, қаза болса не амал етпекші? Бұл ойлар бойжеткен қызды шошытып жіберді. «Онсыз қалай өмір сүремін?» – деген беймаза ойдың шырмауына оралып жатып, ол қалай ұйықтап кеткенін де байқамай қалды.
Аспанды қара бұлт торлап, әлсін-әлсін күзі жаңбыр сіркіреп, жол бойында желмен ұшқан сары жапырақтар сыбдыр қағып ұшып жатыр. Жаныңды рахатқа бөлеп, сайрай жөнелетін құстардың дауыстары да естілмейді. Олардың бірқатары жылы мекендеріне қоныс аударып, қалған бөлігі күзгі жауын-шашыннан орманның ығын паналаса керек. Табиғаттың өзге мезгілінде тірлігі тынбайтын аңдар да ләм-мим. Бүкіл табиғат атаулы жабыла келіп, осынау қара қапаста жалғыз өмір сүруге мәжбүр Катеринаны мүсіркеп тұрғанға ұқсайды.
Таңертең ұйқыдан оянған мезетте Катяға таң сұр түске айналғандай болып көрінді. Бұл бұлттың арғы бетіне жасырынған күннің күңгірт сәулесінен болса керек. Катя киініп алып, су алуға құдыққа барды. Жол бойымен жүріп келе жатып, итмұрын бұтасының түбінде бір нәрсенің қозғалғанын байқады. Бұтаның арасына жасырынам деп талпынған титімдей құс қанатын қайырып алса керек, бейкүнә кейіппен қыздан кейін шегініп, аянышты шыр-шыр етеді. Катерина құсты көтеріп алып, үйіне алып келді де, оны емдей бастады.
Таңертең ерте тұрған бойда терезеден сыртқа үңілген. Күн әлі көтерілмесе де, таң оған ерекше жайдары көрінді. Катя өзіне таңғы ас әзірлеп, ішіп алды да, далаға шықты, сол бетімен өзен бойын жағалап, өз ойымен тілдесіп, біршама уақыт серуендеп жүрді. Үйге қайтып оралғанда, құс орнында болмай шықты. Катя мұны «жақсы белгі» деп түсінді. Бойжеткен құстың орнында өзінің сүйіктісі Алексей деп түсінді. Неге екені белгісіз, жаны жайланып жеңілдеп қалды. Себебі ол Алексейдің тірі екеніне сенді.
Осылай бірнеше ай өтті. Бір күні күндіз көшеге шыққан ол Алексейді көріп қалды. Алғашында бұл Алексей емес, оның елесі сияқты болып көрінді, бірақ оның құшақтағаны мен сүйгенін сезінгенде, өзін шексіз бақытты жан деп сезініп, көзіне келген жасын тыя алмады. Алексей оған ұрыс алаңында не болғанын айта бастады. Сондағы болған бір оқиға Катя құтқарған құстың тағдырын дәлме-дәл қайталаған іспетті еді. Уақыт өте жылдам өтіп кетті, олар кештің қалай болғанын да сезбей қалды. Катя мен Алексей түні бойы әңгімелесті.
Әрине, әр адамдардың тағдыры әрқилы. Егер, Катя әлгі құсты құтқармағанда, оқиға басқаша құрылар ма еді, кім білсін?! Бірақ, қыздың бақытына орай, тағдыр оған тосынсый жасады. Алексей мен Катерина бақытты өмір сүрді, ал олардың махаббаттары бұрынғыдан да берік бола түсті.
Катя өзі келгенде құстың үйде болмай шығуын неліктен «жақсы белгі» деп ойлады?
Өзінің жанашырлығына риза болды
Сүйегінің амандығына жорыды
Құстың сауығып кеткеніне қуанды
Қамқорлықты бекер жасамағанын ойлады
Үстел үстінде май шам жанып тұрды,
Жалғызсырап май шам жанып тұрды... – бойжеткен ыңылдап ән айтып жүр. Ол үйдің табалдырығынан үнсіз аттап өтті де, іркіліп тұрып қалды. Қаңырап қалған үй, терезенің түсі оңған перделері, бөлменің іші күңгірт тартып тұр. Катерина өзінің соғысқа кеткен сүйіктісін еске алды, ол жоқ болған соң үйдің іші көңілсіз, оған кірудің өзі тым ауыр соғады. Катя ауызғы бөлмеге енді де, май шам жақты. От біртіндеп лаулап жанып, сәулесі қабырғаның бойымен қозғала бастады. Катя жылап жіберді. Енді тағдыр онымен қайта жүздесуге жазбаса қайтеді? Егер ол ұрыста қатты жарақаттанып, қаза болса не амал етпекші? Бұл ойлар бойжеткен қызды шошытып жіберді. «Онсыз қалай өмір сүремін?» – деген беймаза ойдың шырмауына оралып жатып, ол қалай ұйықтап кеткенін де байқамай қалды.
Аспанды қара бұлт торлап, әлсін-әлсін күзі жаңбыр сіркіреп, жол бойында желмен ұшқан сары жапырақтар сыбдыр қағып ұшып жатыр. Жаныңды рахатқа бөлеп, сайрай жөнелетін құстардың дауыстары да естілмейді. Олардың бірқатары жылы мекендеріне қоныс аударып, қалған бөлігі күзгі жауын-шашыннан орманның ығын паналаса керек. Табиғаттың өзге мезгілінде тірлігі тынбайтын аңдар да ләм-мим. Бүкіл табиғат атаулы жабыла келіп, осынау қара қапаста жалғыз өмір сүруге мәжбүр Катеринаны мүсіркеп тұрғанға ұқсайды.
Таңертең ұйқыдан оянған мезетте Катяға таң сұр түске айналғандай болып көрінді. Бұл бұлттың арғы бетіне жасырынған күннің күңгірт сәулесінен болса керек. Катя киініп алып, су алуға құдыққа барды. Жол бойымен жүріп келе жатып, итмұрын бұтасының түбінде бір нәрсенің қозғалғанын байқады. Бұтаның арасына жасырынам деп талпынған титімдей құс қанатын қайырып алса керек, бейкүнә кейіппен қыздан кейін шегініп, аянышты шыр-шыр етеді. Катерина құсты көтеріп алып, үйіне алып келді де, оны емдей бастады.
Таңертең ерте тұрған бойда терезеден сыртқа үңілген. Күн әлі көтерілмесе де, таң оған ерекше жайдары көрінді. Катя өзіне таңғы ас әзірлеп, ішіп алды да, далаға шықты, сол бетімен өзен бойын жағалап, өз ойымен тілдесіп, біршама уақыт серуендеп жүрді. Үйге қайтып оралғанда, құс орнында болмай шықты. Катя мұны «жақсы белгі» деп түсінді. Бойжеткен құстың орнында өзінің сүйіктісі Алексей деп түсінді. Неге екені белгісіз, жаны жайланып жеңілдеп қалды. Себебі ол Алексейдің тірі екеніне сенді.
Осылай бірнеше ай өтті. Бір күні күндіз көшеге шыққан ол Алексейді көріп қалды. Алғашында бұл Алексей емес, оның елесі сияқты болып көрінді, бірақ оның құшақтағаны мен сүйгенін сезінгенде, өзін шексіз бақытты жан деп сезініп, көзіне келген жасын тыя алмады. Алексей оған ұрыс алаңында не болғанын айта бастады. Сондағы болған бір оқиға Катя құтқарған құстың тағдырын дәлме-дәл қайталаған іспетті еді. Уақыт өте жылдам өтіп кетті, олар кештің қалай болғанын да сезбей қалды. Катя мен Алексей түні бойы әңгімелесті.
Әрине, әр адамдардың тағдыры әрқилы. Егер, Катя әлгі құсты құтқармағанда, оқиға басқаша құрылар ма еді, кім білсін?! Бірақ, қыздың бақытына орай, тағдыр оған тосынсый жасады. Алексей мен Катерина бақытты өмір сүрді, ал олардың махаббаттары бұрынғыдан да берік бола түсті.
Автор «Егер, Катя әлгі құсты құтқармағанда, оқиға басқаша құрылар ма еді, кім білсін?!» деп қорытындылауы Катяның қандай қасиетін көрсетеді?
Дәстүрге беріктігін
Сенгіштігін
Ырымшылдығын
Жанашырлығын
Халық аузында Қарасай батыр туралы аңыз көп тараған. Қарасай Алтынайұлы 1598 жылы Жетісуда дүниеге келген. Оның әкесі Алтынай көріпкел адам болған. Бірде әкесі қатал қыс пен жұт болатынын айтқан. Бірақ хан оған сенбеген. Ол кезде хан ордасы Көктөбеде болған. Жас Қарасай әкесінің айтуымен өзінің бар малын Балқаш маңына, Іле, Қаратал өзендерінің мол тоғайлы сағасына айдап әкетеді. Қыс шынында да қатал болып, жұт кезінде халықтың малы түгелге дерлік қырылып қалады.
Қарасай болса, көктемде малын айдап, әкесіне келеді. Хан өкініштен саусағын тістейді, бірақ қолдан келетін қайран жоқ. Дана Алтынай баласына: «Халыққа көмектесу керек. Балам, арғымағыңа мініп, қойлардың, жылқылар мен түйелердің арасынан үш рет өт. Оң жағы біздікі, сол жағы – хандікі, ортаңғы бөлігін ағайын-туысқа бер», – дейді. Әкесінің айтқаны келіп, Алтынайдың үйі де зиян көрмейді...
Мәтіннің екінші бөлімін қорытындылайтын мақал-мәтел?
Көңіл – қазы, көз – таразы
Жартыны жарып жеген – татулықтың белгісі
Жақсылық ағаш басында, жамандық аяқ астында
Қай қолыңды кессең де, жанға батуы бірдей
Адамдар ықылым заманнан бері су бетінде саяхаттай бастады. Қазіргі зерттеушілер тарихта ежелгі мысырлықтардың су бетінде жүзіп, кеме құрылысымен тұңғыш болып айналыса бастағанын айтып отыр.
Біздің заманымызға дейінгі шамамен 5 мың жыл бұрын пайда болған кемелер папирустан жасалған. Бұл кемелердің сипатын норвегтің танымал саяхатшысы Тур Хейердалдың Ра деп аталатын папирус қайықтарына қарап отырып елестетуге болады, саяхатшы оны ежелгі мысырлықтардың кемелеріне қарап жасаған. Кемені құрастыру үшін папирусты жинап байлап, басы мен аяғына дейін қайыса жалғанатын, мұнымен қатар, папирустар тростар арқылы кеме қаңқасының енінен тартылатын. Мысырлықтардың кемесінде ескекпен бірге желкендер де болған. Бұл кемелер негізінен Ніл өзенінде жүзуге арналды, бірақ олар одан да ұзақ уақытқа жүзуге арналған болуы да мүмкін. Ра-2 кемесімен Алтант мұхитын кесіп өткен Тур Хейердал мысырлықтардың кемесінің теңізге де шыға алатынын көрсетіп берді.
Кеме соғу ісінде финикиялықтар аса шебер болған, олар өз кемелерін өз елдерінде қалың өсетін балқарағайдан жасаған. Финикциялықтар шпангоутты ойлап тапқан деседі, шпангоуттар кемелердің қаңқасын қатты ете түсті. Зерттеушілердің басым бөлігі финикиялықтардың бұл өнертабысты Крит аралының кеме соғушыларынан алды деп есептейді, белағашты да солардан көрген делінеді.
Қалай болғанда да, біздің заманымыздан үш мың жыл бұрын кемелер бүгінге дейінге сақталып келе жатқан формада жасала бастаған. Олардың қаңқасы берік шпангоуттар мен ұзына бойы қапталатын стрингер каркастан жасала бастады, ал кеменің тұрақтылығы белағаш арқылы қамтамасыз етілді. Бастапқы кезде белағашты екі бөренені белгілі бір бұрышын біріктіру арқылы жасалса, белағаштың қазіргі құрылымы кейіндеу шығарылды. Кеменің діңгегі мен қарадүрсін желкені болды.
Желкеннің жетілдірілмеуі олардың тек көмекші құрал ретінде түсінілгені болса керек, осылайша кеменің негізгі қозғалтқышы ескек болды. Кеменің жылдамдығы ескекшілердің санына тікелей байланысты болды. Бастапқыда көп ескекшіге арналып, ұзын кемелер соғылды, кейін болса бес деңгейлі қабатқа отырғыза бастады.
Кеменің негізгі қозғаушы күші не?
Желкен
Шпангоут
Трост
Ескектер
Адамдар ықылым заманнан бері су бетінде саяхаттай бастады. Қазіргі зерттеушілер тарихта ежелгі мысырлықтардың су бетінде жүзіп, кеме құрылысымен тұңғыш болып айналыса бастағанын айтып отыр.
Біздің заманымызға дейінгі шамамен 5 мың жыл бұрын пайда болған кемелер папирустан жасалған. Бұл кемелердің сипатын норвегтің танымал саяхатшысы Тур Хейердалдың Ра деп аталатын папирус қайықтарына қарап отырып елестетуге болады, саяхатшы оны ежелгі мысырлықтардың кемелеріне қарап жасаған. Кемені құрастыру үшін папирусты жинап байлап, басы мен аяғына дейін қайыса жалғанатын, мұнымен қатар, папирустар тростар арқылы кеме қаңқасының енінен тартылатын. Мысырлықтардың кемесінде ескекпен бірге желкендер де болған. Бұл кемелер негізінен Ніл өзенінде жүзуге арналды, бірақ олар одан да ұзақ уақытқа жүзуге арналған болуы да мүмкін. Ра-2 кемесімен Алтант мұхитын кесіп өткен Тур Хейердал мысырлықтардың кемесінің теңізге де шыға алатынын көрсетіп берді.
Кеме соғу ісінде финикиялықтар аса шебер болған, олар өз кемелерін өз елдерінде қалың өсетін балқарағайдан жасаған. Финикциялықтар шпангоутты ойлап тапқан деседі, шпангоуттар кемелердің қаңқасын қатты ете түсті. Зерттеушілердің басым бөлігі финикиялықтардың бұл өнертабысты Крит аралының кеме соғушыларынан алды деп есептейді, белағашты да солардан көрген делінеді.
Қалай болғанда да, біздің заманымыздан үш мың жыл бұрын кемелер бүгінге дейінге сақталып келе жатқан формада жасала бастаған. Олардың қаңқасы берік шпангоуттар мен ұзына бойы қапталатын стрингер каркастан жасала бастады, ал кеменің тұрақтылығы белағаш арқылы қамтамасыз етілді. Бастапқы кезде белағашты екі бөренені белгілі бір бұрышын біріктіру арқылы жасалса, белағаштың қазіргі құрылымы кейіндеу шығарылды. Кеменің діңгегі мен қарадүрсін желкені болды.
Желкеннің жетілдірілмеуі олардың тек көмекші құрал ретінде түсінілгені болса керек, осылайша кеменің негізгі қозғалтқышы ескек болды. Кеменің жылдамдығы ескекшілердің санына тікелей байланысты болды. Бастапқыда көп ескекшіге арналып, ұзын кемелер соғылды, кейін болса бес деңгейлі қабатқа отырғыза бастады.
Мәтін қандай үлгіде жазылған?
Ақпарат беру
Талқылау
Нұсқау
беру
Сын-пікір
айту
Қытай сандарының сиқыры
Қытайлықтар санға үлкен мән береді. Оларға сенсек, әрбір санның өз мәні, энергиясы бар, біз оны сезбеуіміз де мүмкін. Қазірдің өзінде қытайлар үй сатып алу, көлік, телефон номерінде міндетті түрде санға қарайды. Күлкің келеді кейде. Олар «4» санын ең бақытсыздық әкелетін сан деп біледі. Тіпті 4 саны бар ауруханаларға аурулар жатудан бас тартқан және ауруханаларда 4-ші қабат деген сөз жоқ, қабаттың өзі бар, бірақ оны 3 «а» деп ауыстырған. 4-пен аяқталатын телефон нөмірін ешкім алмайды, тіпті сондай нөмірге телефон да соқпауға тырысады.
Олардың санның сиқырына сенетіні мынадан да көрінеді: олар еуропалықтар жын-шайтанмен байланыстыратын 13 санын шетелдіктер жиналатын жерлерден (сауда үйлері, офис, т.б.) көбіне алып тастаған, мысалы, сол жерлердегі лифтіде 12-ден кейін бірден 15 саны көрсетіледі. Және 13 санына жақсы қарамайтын тағы бір себебі, ол 1+3= 4.
Ал 8 санын ерекше құрметтейді. 8 санының өзі шексіздікті білдіретініне мән береді. 8 – қытайша «ба» – «байлық» (сәттілік, гүлдену) дегенді білдіреді. Сондықтан осы сандардан тұратын телефон мен машина нөмірлері сәттілік әкеледі деп сенеді. Мына сан есіңізде шығар: 8.08.2008! Бұл күні кешкі сағат 8-де Пекинде 29-шы жазғы Олимпиада басталған болатын.
8-ді өте бақытты сан деп есептейтінін Сычуаньнің астанасы Чэндуде 8888-8888 деген тел номері 270,723 АҚШ долларына сатылғанынан-ақ байқауға болады. Фэн-шуйға сенсек, 2004 жылдан бастап жер бетінде сегіздік дәуірі басталған, ол 2024 жылға дейін созылады. 8-ді көлденең қойсақ, шексіздік, таусылмайтын байлық, табыс. Егер сіздің туған күніңіз 8 санында болса, олар үшін ең бақытты адам боп есептелесіз. Фэн-шуй тіпті сондай адамдардың қасында жүрсеңіз, олардың магниті сізге де ақша мен табыс әкеледі дейді.
1-ді бірлікте болу және көшбасшылық, тұрақтылық деп біледі. Барлық жақсы нәрселер жұптан тұрады деп есептейтіндіктен, 2 де сәтті санға жатады. Бақыт әрқашан екеу боп жүреді деп біледі, үйлену тойларында «екі бақыт» деген мағына беретін иероглифті көруге болады. 3 бір диалектіде «көп», екіншісінде «өмір» деген мағынаны беретіндіктен, ұзақ өмір сүру деп есептеледі. 5 «жоқ» деп терістеуді білдіреді, бірақ оны басқа бір негативті санмен қосса, оң көзқарасты білдіреді. 0 қолданылмайды.
7 санына біздегі сияқты құрмет жоқ. Аңыз бойынша, Қытайда жетінші ай тірілердің арасына өлі рухтардың келуі боп саналатындықтан жақсы боп есептелмейді.
6 мен 9 да бақытты сандар, әсіресе 666-ны жақсы көреді, 6 көп боп келсе армандарың іске асады деп біледі. 9 – «цзю» – ұзақ өмір сүру деген мағынаға ие.
Кейбір сандар олардың ойынша: 28 – тез келетін ақша, 18 – байлық, 48 – бизнестегі табыс, 68 – аспани сәттілік, 98 – байлық пен билік, ал 168 – ең асып-төгілген молшылық.
Бізде «жаман сан», «қатерлі сан» деген ұғым жоқ. Қазақ халқы қай нәрсені де жақсыға жорып айтады. Дегенмен 7, 9 сандарына ерекше қарайды, Ислам дінінде Алла барлық әлемді 7 күнде жаратқан. 7-ші күні Адамды жаратқан делінеді екен. Жеті қазына, жеті күн, жеті жұрт, жеті шелпек т.б. бар. Сондықтан ба, 7 санына ерекше қарайды. Ал 9 саны дінмен байланысты айрықша саналатын болуы керек. Алланың 99 есімі бар, Пайғамбар 9 өсиет қалдырды делінеді.
Қытайлар үшін «4» санының ерекшелігі?
Айтылуы қиын сан
Ұзақ өмір мағынасын білдіретін сан
Бақытсыздық әкелетін сан
Байлық мағынасын білдіретін сан
Қытай сандарының сиқыры
Қытайлықтар санға үлкен мән береді. Оларға сенсек, әрбір санның өз мәні, энергиясы бар, біз оны сезбеуіміз де мүмкін. Қазірдің өзінде қытайлар үй сатып алу, көлік, телефон номерінде міндетті түрде санға қарайды. Күлкің келеді кейде. Олар «4» санын ең бақытсыздық әкелетін сан деп біледі. Тіпті 4 саны бар ауруханаларға аурулар жатудан бас тартқан және ауруханаларда 4-ші қабат деген сөз жоқ, қабаттың өзі бар, бірақ оны 3 «а» деп ауыстырған. 4-пен аяқталатын телефон нөмірін ешкім алмайды, тіпті сондай нөмірге телефон да соқпауға тырысады.
Олардың санның сиқырына сенетіні мынадан да көрінеді: олар еуропалықтар жын-шайтанмен байланыстыратын 13 санын шетелдіктер жиналатын жерлерден (сауда үйлері, офис, т.б.) көбіне алып тастаған, мысалы, сол жерлердегі лифтіде 12-ден кейін бірден 15 саны көрсетіледі. Және 13 санына жақсы қарамайтын тағы бір себебі, ол 1+3= 4.
Ал 8 санын ерекше құрметтейді. 8 санының өзі шексіздікті білдіретініне мән береді. 8 – қытайша «ба» – «байлық» (сәттілік, гүлдену) дегенді білдіреді. Сондықтан осы сандардан тұратын телефон мен машина нөмірлері сәттілік әкеледі деп сенеді. Мына сан есіңізде шығар: 8.08.2008! Бұл күні кешкі сағат 8-де Пекинде 29-шы жазғы Олимпиада басталған болатын.
8-ді өте бақытты сан деп есептейтінін Сычуаньнің астанасы Чэндуде 8888-8888 деген тел номері 270,723 АҚШ долларына сатылғанынан-ақ байқауға болады. Фэн-шуйға сенсек, 2004 жылдан бастап жер бетінде сегіздік дәуірі басталған, ол 2024 жылға дейін созылады. 8-ді көлденең қойсақ, шексіздік, таусылмайтын байлық, табыс. Егер сіздің туған күніңіз 8 санында болса, олар үшін ең бақытты адам боп есептелесіз. Фэн-шуй тіпті сондай адамдардың қасында жүрсеңіз, олардың магниті сізге де ақша мен табыс әкеледі дейді.
1-ді бірлікте болу және көшбасшылық, тұрақтылық деп біледі. Барлық жақсы нәрселер жұптан тұрады деп есептейтіндіктен, 2 де сәтті санға жатады. Бақыт әрқашан екеу боп жүреді деп біледі, үйлену тойларында «екі бақыт» деген мағына беретін иероглифті көруге болады. 3 бір диалектіде «көп», екіншісінде «өмір» деген мағынаны беретіндіктен, ұзақ өмір сүру деп есептеледі. 5 «жоқ» деп терістеуді білдіреді, бірақ оны басқа бір негативті санмен қосса, оң көзқарасты білдіреді. 0 қолданылмайды.
7 санына біздегі сияқты құрмет жоқ. Аңыз бойынша, Қытайда жетінші ай тірілердің арасына өлі рухтардың келуі боп саналатындықтан жақсы боп есептелмейді.
6 мен 9 да бақытты сандар, әсіресе 666-ны жақсы көреді, 6 көп боп келсе армандарың іске асады деп біледі. 9 – «цзю» – ұзақ өмір сүру деген мағынаға ие.
Кейбір сандар олардың ойынша: 28 – тез келетін ақша, 18 – байлық, 48 – бизнестегі табыс, 68 – аспани сәттілік, 98 – байлық пен билік, ал 168 – ең асып-төгілген молшылық.
Бізде «жаман сан», «қатерлі сан» деген ұғым жоқ. Қазақ халқы қай нәрсені де жақсыға жорып айтады. Дегенмен 7, 9 сандарына ерекше қарайды, Ислам дінінде Алла барлық әлемді 7 күнде жаратқан. 7-ші күні Адамды жаратқан делінеді екен. Жеті қазына, жеті күн, жеті жұрт, жеті шелпек т.б. бар. Сондықтан ба, 7 санына ерекше қарайды. Ал 9 саны дінмен байланысты айрықша саналатын болуы керек. Алланың 99 есімі бар, Пайғамбар 9 өсиет қалдырды делінеді.
Қытайдағы шетелдіктер мінетін лифтінің ерекшелігі?
8-қабат көрсетілмейді
13-қабат көрсетілмейді
15-қабат көрсетілмейді
13, 14-қабаттар көрсетілмейді
Домалақ ана
Қазақ халқында елді аузына қаратқан даналығымен, кие қонған әулиелік қасиетімен, ақыл-парасаты, адамгершілік қасиетімен аттары аңызға айналған аналар аз емес. Халық олардың есімдерін еске сақтап қана қоймай, олардың әруақтарына бас ие, пір тұтып, өздерін кие, өмірлерін өнеге етіп, тағылымын ұрпақ санасына сіңіріп отырған. Бұл тұлғалардың зираттары, елі әспеттеп тұрғызған кесенелері ешкімнің зорлығынсыз-ақ халық тәу етіп баратын орындарға айналған. Сондай қасиетті тұлғаның бірі – Домалақ ана. Азан шақырып қойған есімі Нұрила болғанымен, қалың көпшілікке Домалақ ана атымен белгілі.
Домалақ ана ұрпағы бірнеше тайпаға айналған елдің анасы. Домалақ ана кезінде батыр әрі би болған тарихи тұлға Бәйдібектің үш әйелінің бірі болғаны белгілі. Бүгінгі Албан, Суан, Дулат тайпалары Бәйдібектің Домалақ анадан туған Жарықшақ деген ұлының кіндігінен тараған.
Домалақ ананың әулиелігі мен көрегендігі, парасаттылығы мен даналығы, адамгершілігі мен адалдығы жайында аңызбен астасқан әңгімелер көп. Соның бірі мынау: Бірде Бәйдібек баба жоқ кезде жауласып жүрген бөтен елдің адамдары келіп, оның бар жылқысын айдап кетеді. Олар жол-жөнекей Домалақ ана отауына жолығып, сусын сұрайды. Домалақ ана сусын беріп, олардан олжа қалайды. Үйір-үйір мол жылқыны оңай қолға түсіріп бара жатқандар «қалағаныңды ал» дейді. Сонда айдалып бара жатқан жылқының Бәйдібектікі екенін іштей танып, біліп тұрған Домалақ ана мал басы саналатын Сарыайғырды күндігімен ноқталап алып қалады. Өйткені Сарыайғыр бір кісінесе, қалған жылқылар қайтып келетінін біледі.
Олар кеткен соң көп ұзамай жау қуып кеткен жылқыны іздеп Бәйдібек бабаның бәйбішесінен туған тоғыз ұл келеді. Домалақ ана тоғыз ұлға «сендер әрі бармай-ақ қойыңдар, жылқылар өздері қайтып оралады» десе, тоғыз ұл «тоқалдың сандырағын қайтеміз» деп ана сөзін елеместен, жылқы соңынан кетеді. Алайда тоғыз ұл жау қолынан түгел мерт болады да, Домалақ ана айтқандай Сарыайғырдың кісінеуінен кейін жылқылар дін аман түгел қайтып келеді. Домалақ ананың өмірі жүген-құрық тимеген шу асауды еш қарсылықсыз қолына тоқтатқан қасиеті, жылқының қайтып келетінін білген әулие, көрегендігі ел ішінде аңыз болып тарап кетеді.
Ал тарихи құжаттарда Домалақ ананың 1378 жылы туып, 1456 жылы қайтыс болғандығы, әкесі Әли Сылан, анасы Нұрбике екені айтылады. Нағашы атасы Уәйіс кезінде Моғолстанның ханы болған деген де дерек бар.
Бәйдібек бабаның бәйбішесінен туған тоғыз ұлдың іс-әрекетіне қатысты мақал-мәтел?
Ел барда, ер қор болмас
Тәуекел тау жығады
Өзің білме, білгеннің тілін алма
Қылышты қорқақты сойылды батыр соғып алар
1. Темекі мен алкоголь бағзы заманнан-ақ денсаулық пен ақыл-есті тонаушылар деп бекер айтылмаған. Бірақ, жас кезінде салауатты өмір шырқын бұзған қай қылығының болашақтағы зардабы туралы кім ойланып жатады?
2. Олар тек шылым шеккен, ішімдік ішкен адамның ғана емес, басқалардың да өміріне зиян тигізеді. Біздің өміріміздің қай саласын болсын – жұмыс, демалыс, отбасылық қарым-қатынас жайын алайық – алкоголь етек алған жерде, адам үшін ең қымбатты және ең қасиеттінің барлық жағына: экономикаға да, тұрмысқа да, адамдардың адамдық бейнесі мен сана-сезіміне де жағымсыз әсер етеді. Зиянды заттар адамды адамдық кейпінен айырып, тұқым-әулетін кемтар етеді, өздерін қылмысқа итермелейді.
3. Зиянды әдеттер денсаулығың мен жұмыс қабілетіңді ғана емес, сұлулығың мен бақытыңды да жойып жібере алады.
4. Саған бақыт пен жұмысқа деген қабілеттілікті темекі мен шарап сияқты заттарға тәуелді етіп қоюға бола ма деген ой келуі мүмкін. Олар бақыт туралы арманның іске асуына қалайша бөгет бола алмақ?!
5. Қорытынды жасауға асықпа. Зиянды әрекеттердің адам ағзасына тигізетін кесапатын ғылыми түрде баяндамай-ақ, төмендегі мысалдан армандар мен тағдырлардың оп-оңай күйреп, күл-талқан болатынын көруге болады.
6. «Мен созылмалы бронхитпен ауырдым, ота жасаттым, – деп әңгімеледі жас бозбала. Басым ауыратын болды, аузымнан шыққан жаман иіске айналадағы адамдар да назар аударатын, содан өзімді ыңғайсыз сезінетінмін. Менің мінезім де бұзыла бастады: таңертеңгілік, жанымда темекі болмай қалған кезде, мені көңілсіздік| басып, ашу қысатын, үйдегілермен немесе жолдастарыммен бірге болған кезде ұрынарға қара таппай, өзімнен-өзім| іштей «жарылып кететіндей» күйге енетінмін. Ақырында мойындауым керек, шылымым мен ақшам таусылып қалған кезде, мен көшеде балшықта жатқан шылым тұқылын алып, түбіне дейін құныға тартып тастайтын болдым. Оның үстіне никотин жетпей қалған кездерде, қоқыс салынған шелекті қопарып, оған бұрын тасталған шылым тұқылын іздеу мен үшін түкке тұрмайтын...»
Сенің арманыңның қаһарманы – артист, спортшы немесе ұшқыштың старт алдында өзінің еркі мен мүмкіндігін жұмылдыратыны сияқты, сен де мәре алдында тұрасың. Оны барынша жан-жақты, адамдық қасиеттермен қарсы алуың керек. Саған әр кез мықты ерік-жігерің, нұрлы ақыл, ыстық қайратың мен салауатты өмірге деген құлшынысың ақылшы болатынына сенеміз.
Мәтіндегі негізгі ой нешінші бөлімде берілген?
Үшінші
Жетінші
Алтыншы
Бесінші
Улы бақалар Бразилияда көп таралған. Олар субтропикалық және тропикалық ылғалды ормандарда және сулы батпақтарда тіршілік етуге бейімделген.
Улы бақаның денесінің ұзындығы – небәрі 30-40 мм, яғни 5 см-дей. Егер оларды үлкен бөшкенің ішіне шөптің үстіне салып қойса, анық көруге болады. Денесі қара түсті, бірақ арқасында түрлі түсті қанық дақтары бар. Осыған байланысты оларды «дақты садақ бақа» деп те атайды. Табиғи ортасында бұл дақтар қызыл, сары, ақ түсті болады. «Садақ бақа» деп аталу себебі, Американың жергілікті тұрғындары – үндістер ертеректе осы бақалардың уын садақтарының ұшына жаққан. Бұл бақаның 1 грамм уы 100 мың адамды уландыра алады.
Зерттеуші мамандардың пайымдауынша, бұл бақалардың уының құрамында бүгінде ең қауіпті болып саналатын батрахоносин уы бар.
Улы бақа 5-10 жұмыртқасын ылғал жерлерге салады. Ұрпақтары 10-14 күнде дамып жетіледі. Олар топталып жүреді.
Улы бақалар құрлықта тіршілік ететін түрге жатады. Күндіз белсенділік танытады. Көбіне биіктеу жерлерде, құлаған ағаштардың үстінде отырады.
Улы бақаларды жасанды ортада мөлшері 60x40x40 см болатын әйнек қораптарда 52-27 °С температурада өсіруге болады.
Тұжырымдардың қайсысы дұрыс:
1. «Садақ бақаның 1г уы 100 адамды уландырады
2. Ұрпақтары 10-14 күнде дамып жетіледі
3. Уының құрамында батрахоносин бар
Екінші мен
үшінші
Екінші
дұрыс
Үшеуі де дұрыс
Үшеуі де бұрыс
Отбасындағы ұл тәрбиесінде әке мен аталардың рөлі ерекше. Әке – отбасы мүшелерінің тірегі, асыраушысы, қамқоршысы. Ата-бабаларымыз балалар тәрбиесіне үлкен мән берген. Әкенің мінез-құлқы, өзгелермен қарым-қатынасы, өнері, білімі – ұл баланың көз алдындағы үлгі-өнеге алатын нысаны. Қазақта біреудің баласы жақсы, өнегелі азамат болса: «Оның әкесі немесе атасы жақсы кісі еді, өнегелі жерден шыққан ғой», – деп мадақтайтыны сондықтан. «Әкеге қарап ұл өседі, шешеге қарап қыз өседі», «Әке – бәйтерек, бала – жапырақ», «Ата – балаға сыншы» деген мақалдар осыны растайды.
2. Ертеректегі ұлттық тәрбие қазақ халқында нақышты деңгейде қалыптасқан, бала тәрбиесіне бүкіл ауылдың үлкендері, әсіресе қарттары араласқан. Үлкендер балаларының өрескел мінез-құлықтарын көрсе ұрсып, зекіп, тыйым салуға, ақыл айтуға құқылы болған. Осындай ұлттық тәрбие арқылы отбасында жақсы тәлім-тәрбие алған азамат ертеңгі кезде ұлттың тағдырын ойлайтыны анық.
3. Қазақ халқы бала тәрбиесіне, оның ішінде қыз баланың тәрбиесіне ерекше мән бергені баршамызға мәлім. Кез-келген ата-ана қызының ертең барған жерінде балдай татып, судай сіңіп кетуін, жақсы жар, әдепті келін, аяулы ана болуын армандайды.
4. Еліміздің болашағы бала тәрбиесінде отбасылық құндылықтарды, ұлттық тәлім-тәрбиені дұрыс насихаттау арқылы жүзеге асады.
Бірінші азатжолдағы негізгі ой?
Отбасында қыз баланы ерекше құрметтеген
Отбасында балаға барлық жағдай жасалады
Отбасы мүшелері тең қарым-қатынаста болады
Отбасында ұл баланың тәрбиесінде әкенің орны
Бір кісі және баласы орманда серуендеп жүріп баласы шалынып құлап түседі. Ауырған жері жанына батқандықтан «Аххх!» деп айқайлап жібереді. Жандарындағы таудан «Аххх!» деген дауыс естігенінде бала таң қалады.
Еш нәрсені түсінбеген бала «Сен кімсің?» деп айқайлайды. Алған жауабы тағы да «сен кімсің?» болып келеді.
Бұл жауапқа ашуланып «Сен қорқақсың!..» деп айқайлайды. Таудан келген дауыс «Сен қорқақсың!» деп жауап береді.
Бала әкесіне бұрылып сұрайды «Әке не болып жатыр?» Әкесі «Балам тыңда және үйрен!» деп тауға қарап «Мен саған қайран қалдым!» деп айқайлайды. Қайтқан жауап тағы да «Мен саған қайран қалдым!» деп келеді.
Әкесі қайтадан айқайлайды, «Сен өте әдемісің!..» Жауап тағы «Сен өте әдемісің» болып келеді. Бала қатты таң қалады, бірақ әлі не болғанын түсінбейді.
Әкесі оған түсіндіріп береді. Адамдар бұны жаңғырық деп атайды, бірақ негізінде бұл өмір. Өмір әрқашан сенің бергендеріңді өзіңе қайтарады. Өмір – жасаған мәмілеміздің айнасы. Өзіңді жақсы көргізгің келсе, алдымен өзің жақсы көр! Саған жақсы мәміледе болуын қаласаң, өзің басқалармен жақсы қарым-қатынаста бол! Адамдардан құрмет көргің келсе, адамдарды құрметте! Адамдардың сабырлы болуын қаласаң, сен де сабырлы болуды үйрен!
Бұл қағида өмірдің барлық кезеңі үшін бірдей. Өмір – кездейсоқтық нәрсе емес, жасаған әрекеттеріміздің айнадан кері шағылысуы.
Қорытынды бөлімнің кіріспе бөлімге қатысы қандай?
Салыстырады
Сипаттайды
Баяндайды
Пайымдайды
Ақыл, қайрат, жүрек және ғылым
Қайрат, ақыл, жүрек – үшеуі таласып келіп, ғылымға жүгініпті.
Қайрат айтыпты: – Ей, ғылым, өзің білесің, дүниеде еш нәрсе менсіз кәмелетке жетпейді, әуелі өзіңді білуге ерінбей үйрену керек, ол – менің ісім. Дүниеге лайықты өнер, мал тауып, абырой, мақсатты еңбексіз табуға болмайды. Болымсыз нәрсеге үйір қылмай, бойды таза сақтайтын, көрсеқызар жеңілдіктен құтқаратын мен емес пе? Осы екеуі маған қалай таласады?
Ақыл айтыпты: − Не дүниеге, не ақыретке не пайдалы болса, не залалды болса, білетін − мен, сенің сөзіңді ұғатын – мен, менсіз пайданы іздей алмайды екен, залалдан қаша алмайды екен, ғылымды игере алмайды екен, осы екеуі маған қайтіп таласады? Менсіз өздері неге жарайды?
Жүрек айтыпты: − Мен – адам денесінің патшасымын, қан менен тарайды, жан менде мекен қылады, менсіз тіршілік жоқ. Жұмсақ төсекте, жылы үйде, тамағы тоқ жатқан кісіге төсексіз, аш кедейдің жайын ойлататын – мен. Үлкеннен ұят сақтап, кішіге рақым қылдыратын – мен, бірақ мені таза сақтай алмайды. Мен таза болсам, адам баласын алаламаймын, жақсылыққа елжіреп еритін – мен, жаманшылыққа жиреніп, тулап кететін – мен, әділет, ынсап, ұят, рақым, мейірбандылық менен шығады, менсіз осылардың көрген күні не? Осы екеуі маған қалай таласады?
Сонда ғылым бұл үшеуінің сөзін тыңдап болып, айтыпты: − Ей, қайрат, сенің айтқандарыңның бәрі рас-ақ. Ол айтқандарыңнан басқа да көп өнерлеріңнің бары рас, бірақ қаруыңа қарай қаттылығың да мол, пайдаң да мол, залалың да мол, кейде жақсылықты берік ұстап, кейде жамандықты берік ұстап кетесің, соның жаман.
− Ей, ақыл, сенің айтқандарыңның бәрі рас-ақ. Сенсіз еш нәрсе табылмайтыны рас. Тәңіріні де сен танытасың, екі дүниенің жайын да сен білесің. Бірақ сонымен бірге, амал да, айла да – бәрі сенен шығады.
– Қайрат, сенің қаруың көп, күшің мол, сенің де еркіңе жібермейді. Орынды іске күшіңді аятпайды ғой. Орынсыз жерге қолыңды босатпайды. Осы үшеуің басыңды қос, бәрін жүрекке билет.
Осы үшеуің бір кісіде менің айтқанымдай табылсаңдар, қасиетті адам сол.
Үшеуің ала болсаң, мен жүректі жақтадым.
Автордың ойынша қасиетті адам деген қандай адам екенін анықтаңыз?
Пайданы іздеп, залалдан қаша алмайтын, ғылымды игере алмайтын адам.
Аш кедейдің жайын ойламай, арын таза ұстайтын адам.
Дүниеге лайықты өнер, мал тауып, абырой, мақсатты еңбексіз табуға болатындығын түсінетін адам.
Өзгеге пайдасы мол, залалы жоқ, күшін орынды іске жұмсайтын, орынсыз істен бойын аулақ ұстайтын адам.
Explore all questions with a free account